کنش خلاقانه به‌مثابه‌ی ابزاری برای غلبه بر مقاومت در درمان

تجربه‌ی چنین مداخله‌ای «از سنخ استنباط نیست، بلکه از سنخ تجربه‌کردن است… نه صرفاً شناختی، که عاطفی است… اندیشه و عاطفه در نماد درمی‌آمیزند، نه آنکه از هم جدا بمانند».

ظرف₂₁Container روانی‌ای که بیمار می‌تواند در آن، فهم همدلانه‌ی درمانگر را تجربه کند، می‌تواند از طریق ابهام ذاتی بیان استعاری، گسترش یابد. تصویر بیرونی دفاعی، اما در عین حال محافظت‌کننده‌ی بیمار، می‌تواند حفظ شود تا آنگاه که تصویر درونی، از طریق بسط آزمون واقعیت، صورت‌بندی و ترکیب₂₂Synthesis، تقویت و تثبیت گردد. محدودیت‌های زبان تک‌خطی₂₃Unilinear Language می‌تواند فرد را از یگانگی تجربه‌ی شخصی احساس‌شده‌اش محروم کند، حال آنکه استعاره می‌تواند بستر سطوح متعددی از تجربه را فراهم آورد. الهامات اثر یک شاعر، اغلب استعاره‌هایی از تعارض درون‌روانی هستند. استعاره تا حدی دفاعی است، از آن رو که اضطراب منتشر را مهار می‌کند، اما در عین حال، تخلیه‌ای را برمی‌انگیزد. این استعاره، جامه‌ی مبدل سازگارانه‌ای در قالب محصولی ارزشمند است که دریافت‌های تازه‌ای از تجربه را فرامی‌خواند.

عینی‌سازی₂₄Concretization، یعنی بخشیدن مادیت و نامی به ترس‌ها و عواطف از طریق خلق تصویری ملموس، ایگو ساز₂₅Ego-Building است. فرایند تحول ایگو با تعارضات درونی و بیرونی برانگیخته می‌شود. مخالفت ناگزیر با درمان، گاه می‌تواند به مخالفت با قطعه‌ی سنگی سخت برای حجاری، جابه‌جا₂₆Displace شود. باید انرژی‌ها را مهار کرد، واسطه‌گری نمود و آنها را به چیزی قابل فهم و قابل ارتباط، ترکیب ساخت. برای آنکه نماد دگرگون شود، باید دیده شود. کنش خلاقانه، زیر نظر درمانگر، می‌تواند آزادسازی انرژی‌ای آهسته و قابل تحمل را ممکن سازد. سرعت و ریتم تخلیه را می‌توان با انتخاب واسطه‌ی هنری، تغییر داد. هرج‌ومرج بالقوه، ‌سامان می‌یابد و در قالبی سازمان‌دهنده ریخته می‌شود تا بتوان به جهان بیرون عرضه گردد.

بالینت مسئله‌ای را مطرح می‌کند که تحلیل‌گر چه باید بکند هنگامی که در درمان، موضوعاتی مربوط به بازنمایی‌های بدنی و تجارب مبتنی بر ارتباطات حسی برآمده از روابط پیش‌زبانی، سر برمی‌آورند. آفرینش عینی یک تصویر دیداری، به بیمار امکان می‌دهد که تجربه‌ای بی‌نام و بی‌شکل را در دست گیرد و به آن واقعیت بخشد، درست همان‌گونه که مادر، نوزاد خود را واقعی می‌سازد. این فرایند می‌تواند بیمار را قادر سازد که واحد حافظه‌ای یا تکانه‌ای را که واژه‌ای برای آن وجود ندارد، بیابد و به‌یاد آورد.

گاه برای بیمار و تحلیل‌گر اهمیت دارد که هر دو، ابژه‌ی سومی را به‌طور متقابل مشاهده کنند. کاربرد یک ابژه‌ی عینی از سوی بیمار برای وارسی خویشتن خویش، به کاهش آرزوی هم‌زیستی₂₇Symbiosis و در پی آن، ترس از آن یاری می‌رساند، زیرا درمانگر به کنش بیانی پاسخ می‌دهد، نه به ذهن بیمار. محصول هنری می‌تواند برای برجسته‌سازی مقاومت بیمار به‌کار رود، هنگامی که هر دو سوی دیاد درمانی، فرصتی برابر برای بازبینی، پاسخ‌دهی و نسبت‌دادن معنا به آن داشته باشند. از آنجا که این کنش، «هنر» است، محدودیتی نیز دارد، یک چارچوب. در این قالب، اجازه‌ی ذاتی نهفته است که پاسخ‌هایی آزاد و بی‌چون‌وچرا را درون مرزهای خود فرامی‌خواند، در مقابل کنش‌نمایی در رابطه‌ی انتقالی. به‌طور کلی، شیوه‌ی بیانی چونان یک سوپاپ اطمینان عمل می‌کند، زیرا هم محدود و بی‌جان است، و هم در عین حال، شکل‌پذیر و واقعی است و از این رو، رویارویی با واقعیت به‌شمار می‌رود.

از طریق نمادی که بدون کنترل خودآگاه آفریده می‌شود، می‌توان آنچه را که نمی‌توان به‌زبان آورد، دید. بیمارانی که در سطح آغازین فرایند نخستین کار می‌کنند، اغلب خویشتن و ابژه را درهم می‌آمیزند. در نتیجه، از توانایی کلامی یا فرایند ثانویه‌ی کافی برای روشن‌کردن اینکه مشکلاتشان چیست، برخوردار نیستند. با این حال، با نماد، استعاره یا ابژه‌ی عینی که بتوان با آن بازی کرد، می‌توانند به بخشی از خویشتن خود دست یابند که از طریق واژگان قابل درک نبود. نمونه‌ای بالینی که این نکته را برجسته می‌سازد، مربوط به زنی جوان با سازمان شخصیت مرزی است که در تلاش بود تا احساسات خود را نسبت به مادرش تعریف کند. واژگانی در دسترس نبود. هنگامی که تشویق شد تا تصویری از خود بکشد و سپس تصویری از مادرش، بن‌بست او روشن شد. او به‌طور خودانگیخته، خود را درون بدن مادرش نقاشی کرد؛ این کنش آفرینش، نخستین گام در سفری دراز به‌سوی تمایز خویشتن و ابژه شد.

کیفیت غیرکلامی این تبادل می‌تواند مؤلفه‌های یک رابطه‌ی نخستین آغازین را در خود داشته باشد. این تبادل، با ایجاد کمترین نیازهای کلامی، رویارویی را استحکام می‌بخشد، که این امر به‌ویژه در کار با بیمار افسرده، اهمیتی ویژه دارد.

در نهایت، نماد بیمار، آینه‌ای از واقعیت خویشتن او فراهم می‌آورد. به‌قول وینیکات، چنین بازتابی₂₈Reverberation «فرد را به‌عنوان یک واحد گرد هم می‌آورد، نه به‌مثابه‌ی یک دفاع، بلکه به‌عنوان بیانی از «من هستم₂₉I Am». اگر مداخله‌ی درمانگر، بازتابی از خویشتن بیمار باشد، آنگاه این مداخله، بخشی از شخصیت سازمان‌یافته‌ی فرد می‌شود، تا هم یافت شود و هم وجودی بر خویشتن را مفروض دارد». این دریافت چنین تصاویری است که با یاری کنش خلاقانه تسهیل می‌شود و در درمان کارکرد دارد، نه کاربرد تعبیر عمیق.

بیان، سخن‌گفتن از خلال نماد، با ویژگی‌های ذاتی فرایند خلاق تسهیل و تعیین می‌شود. چه شرایطی این فرایند و کاربرد درگیری‌های استعاری خلاقانه را تقویت می‌کند؟ نخست از اهمیت، تعلیق نگرش‌های قضاوت‌گرانه و اخلاقی هر دو طرف است. دوم، می‌توان حس بازی و وهم₃₀Illusion را وارد کرد که رفت‌وبرگشت میان گونه‌های گوناگون حالت‌های ایگو را در هر دو عضو دیاد درمانی تشویق می‌کند. سوم، باید احترامی بی‌دریغ نسبت به توانایی بیمار برای فراتررفتن از محدودیت‌های موانع دفاعی و ترس‌های او وجود داشته باشد تا آرزوی زیرین او برای رشد، تشویق گردد.

تحلیل‌گر بیانی می‌تواند، به‌اصطلاح، نیروهای خلاق خویش را به بیمار در درمان قرض دهد. به‌قول برس: «آنچه هنرمند با نبوغ خلاق خویش می‌تواند انجام دهد، آنالیزان تنها با یاری تحلیل‌گر در تجربه‌ی ارتباطی مشترک می‌تواند به‌انجام رساند». هنرمند، همچون درمانگر، به‌طور آرمانی، با چابکی و پختگی در حوزه‌های پاسخ زیباشناختی₃₁Aesthetic Response، «وهم کنترل‌شده» و والایش₃₂Sublimation وارد میدان می‌شود. فاصله‌ی زیباشناختی و وهم کنترل‌شده به درمانگر امکان می‌دهد که از تجربه‌ی پیشین بیمار دست بکشد، یا آن را در تعلیق نگاه دارد، تا هر لحظه را با چشم‌اندازی تازه بنگرد، به‌گونه‌ای که گشتالت‌های نوینی مبتنی بر استقلال میدانیِ سیال₃₃Mobile Field Independence آفریده شوند. نیچه نوشت که باید با خویشتن چونان یک اثر هنری رفتار کرد، که این خود، گویای این وجه از تبادل درمان بیانی است. روزن می‌گوید که سبک شناختی هنرمند «به او اجازه می‌دهد که ابهام ادراکی را از فاصله‌ی بهینه و با انعطاف‌پذیری لازم، که فرایند وهم کنترل‌شده آن را طلب می‌کند، اداره کند». وهم کنترل‌شده عبارت است از «توافقی ضمنی از سوی هنرمند و مخاطب برای کنارگذاشتن بدیهیات منطق، به‌ویژه طرد تناقض، و برخورد با محصول خلاق به‌عنوان چیزی که همزمان خیالی و واقعی است». در کارکرد سوپرایگو، «تعبیر شناختی گسسته‌ای از عرف‌ها و نظام‌های متعارف، جای خود را به برخوردی مبهم با آنها می‌دهد». به‌طور آرمانی، هم بیمار و هم درمانگر می‌توانند نسبت به آنچه دیگری ارتباط می‌دهد، دریافتی هنری داشته باشند، مانند آنکه خود را در اثر هنری بزرگی یا رمانی بیابند.