ناخودآگاه چیست؟

ناخوداگاه چگونه بروز پیدا می‌کند؟

محتواهای ذهنی که مورد سرکوب بیش از حد قرار گرفته‌اند، تأثیرات آسیب‌زایی₆Pathogenic بر ذهن اعمال می‌کنند. این تأثیرات آسیب‌زا شامل بازداری‌ها، سمپتوم‌ها و اضطراب هستند. فروید اصطلاح نوروز را از دنیای پزشکی اطراف خود اقتباس کرد تا سمپتوم‌های هیستری، فوبیا و سندرم‌های مشخص‌شده با وسواس‌ها و اجبارها (روان‌نژندی‌ها₇The Psychoneuroses) را توصیف کند، که همه بر اساس سرکوب آرزوها و تکانه‌های غیرقابل قبولی هستند که به صورت سمپتوم‌ها، به خودآگاه «بازگشت» می‌کنند. خاطرات سرکوب‌شده ناخودآگاه اغلب به جای یادآوری، تکرار می‌شوند، به‌ویژه در انتقال (فروید، ۱۹۱۴). بعدها، فروید ادعا کرد که شخصیت نیز نمایان‌گر تأثیر مشتقات سرکوب‌شده سائق‌های ناخودآگاه است. بنابراین به طور خلاصه می توان گفت که تظاهرات بالینی محتواها ناخودآگاه به اشکال زیر است:

1. سمپتوم‌های نوروتیک: نشانه‌های روان‌رنجورانه‌ای هستند که به عنوان راه‌حل‌های ناخودآگاه برای تعارض‌های درونی ظاهر می‌شوند.
2. پاراپراکسیس: که لغزش‌های زبانی (یعنی گفتن ناخواسته‌ی کلمات یا فراموشی‌هایی که تمایلات ناخودآگاه را فاش می‌کنند) و اشتباهات روزمره (مانند گم کردن وسایل مرتبط با موقعیت‌های اضطراب‌آور)، را شامل می‌شود.
3. انتقال: در روان‌درمانی تحلیلی، بیمار احساسات سرکوب‌شده نسبت به والدین یا افراد مهم زندگی را به درمانگر منتقل می‌کند و این پدیده کلید دسترسی به ناخودآگاه است.
4. تکرار به جای یادآوری: افراد به جای به خاطر آوردن تروماهای گذشته، آنها را در روابط جدید تکرار می‌کنند. به‌عنوان مثال کسی که در کودکی مورد بی‌توجهی قرار گرفته، ناخودآگاه به سمت شریک عاطفی سرد جذب می‌شود. فروید این را «اجبار به تکرار» نامید.
5. شکل‌گیری شخصیت: مکانیسم‌های دفاعی می‌توانند تمایلات ناخودآگاه را به ویژگی‌های شخصیتی تبدیل کنند.

تفاوت خودآگاه و ناخودآگاه

خودآگاه چیست؟

خودآگاه₈Conscious به ساده‌ترین تعریف، هر چیزی است که در یک لحظه مشخص از آن آگاهیم: اندیشه‌ای که همین الان به ذهنمان می‌رسد، حسی که از بدن خود داریم، یا توجهی که به محیط اطراف معطوف می‌کنیم. فروید خودآگاه را به «مفهومی که برای ما حاضر است و از آن آگاهیم» تعریف می‌کند و تأکید می‌ورزد که این همان معنای یگانه «هوشیاری» است. خودآگاه، سطحی‌ترین لایه روان ماست؛ جایی که منطق، استدلال و اراده آگاهانه در آن جریان دارند.

اما خودآگاه، تمام روان ما نیست. چه بسیار اندیشه‌هایی که لحظاتی پیش در ذهن داشتیم و اکنون ناپدید شده‌اند، اما ساعتی بعد دوباره، بی‌آنکه دوباره آنها را از طریق حواس درک کرده باشیم، به خاطرمی‌آیند. این پدیده‌ی ساده‌ی «به‌یادآوری» نشان می‌دهد که چیزی در روان وجود دارد که در پس‌زمینه‌ی آگاهی باقی می‌ماند و در موقعیت مناسب، به سطح خودآگاه بازمی‌گردد.

ناخودآگاه: فراتر از آنچه به‌یاد می‌آوریم

فروید برای این لایه‌ی نهفته، اصطلاح «ناخودآگاه»₉Unconscious را به کار برد. اما او به‌سرعت دریافت که تمام اندیشه‌های نهفته یکسان نیستند و این واژه می‌تواند سه معنای متفاوت داشته باشد:

نخست، معنای توصیفی: ناخودآگاه یعنی هر اندیشه‌ای که در لحظه‌ی حال از آن آگاه نیستیم، اما می‌تواند با کمترین مانعی به خودآگاه راه یابد. فروید این نوع را «نیمه‌هوشیار»₁₀Preconscious نامید. خاطرات معمولی و اطلاعاتی که در هر لحظه به آنها نیاز نداریم اما در صورت لزوم به‌یاد می‌آوریم، نمونه‌هایی از این دست هستند.

دوم، معنای پویا: برخی اندیشه‌ها و امیال، هرچند بسیار نیرومند و تأثیرگذارند، به خودآگاه راه نمی‌یابند. دلیل این امر، حضور نوعی «نیروی دافعه» یا مقاومت است که مانع از ورود آنها به هشیاری می‌شود. این اندیشه‌های سرکوب‌شده، قلب تپنده ناخودآگاه به‌معنای اخص را تشکیل می‌دهند. آنها نه ضعیف‌اند و نه بی‌اهمیت؛ برعکس، به دلیل بار عاطفی و تعارضی که دارند، از آگاهی دور نگه داشته می‌شوند.

سوم، معنای سیستماتیک: فروید در سال‌های بعد به این نتیجه رسید که ناخودآگاه صرفاً مجموعه‌ای از محتویات سرکوب‌شده نیست، بلکه یک «سیستم» یا «نظام» روانی مستقل با قوانین خاص خود است. او این سامانه را با اختصار «ناخودآگاه به‌معنای سیستماتیک» نامید و آن را با حروف اختصاری Ubw (Ucs) نشان داد. این سامانه قواعدی دارد که با قوانین خودآگاه تفاوت بنیادین دارد؛ مثلاً در ناخودآگاه، زمان و تناقض منطقی وجود ندارد و امیال گوناگون می‌توانند هم‌زمان و بی‌تضاد در کنار هم جای گیرند.

ژاک لکان، روانکاو فرانسوی، خوانشی تازه از ناخودآگاه فروید ارائه داد. او با بهره‌گیری از زبان‌شناسی ساختارگرا، ناخودآگاه را «ساختاریافته همچون زبان» توصیف کرد. به‌بیان دیگر، ناخودآگاه همچون شبکه‌ای از «دال‌ها»₁₁Signifiers عمل می‌کند؛ واحدهایی مانند واژه‌ها، حرکات، یا نشانه‌ها که در زنجیره‌ای از روابط نامتناهی به یکدیگر متصل‌اند. این دال‌ها معنای ثابتی ندارند؛ معنا در جابه‌جایی و ارتباط میان آنها پدید می‌آید و همواره به تعویق می‌افتد.

از این منظر، ناخودآگاه «انبار» غرایز یا خاطرات سرکوب‌شده نیست، بلکه تأثیری است که زبان بر سوژه می‌گذارد. درواقع، ناخودآگاه در شکاف‌ها و ابهام‌های گفتار خود را نشان می‌دهد: در لغزش‌های زبانی، در تعبیرهای دوگانه، در آنچه «میان سطرها» گفته می‌شود. لکان تأکید دارد که ناخودآگاه «صدای دیگری» است؛ یعنی چیزی که از بیرون (در زبان و فرهنگ و روابط نخستین) به درون ما راه یافته و اکنون به‌عنوان امری بیگانه اما بنیادین در وجود ما سخن می‌گوید.

فروید ناخودآگاه را عمدتاً به‌مثابه مخزنی از امیال و خاطرات سرکوب‌شده تصور می‌کرد که با تکنیک‌هایی چون تداعی آزاد و تعبیر رویا قابل دسترسی است. اما لکان این تصویر را به چالش کشید و نشان داد ناخودآگاه از جنس «معنای نهفته» نیست؛ بلکه ساختاری خالی از معناست که در فرایند گفت‌وگو و در نسبت با «دیگری بزرگ»₁₂the Other فعال می‌شود.

ناخودآگاه چگونه بر رفتار و تصمیم‌های ما تأثیر می‌گذارد؟

تأثیر ناخودآگاه بر زندگی روزمره نه یک فرضیه انتزاعی، بلکه واقعیتی است که در همه‌جا خود را نشان می‌دهد. از انتخاب‌های کوچک تا تصمیم‌های سرنوشت‌ساز، از واکنش‌های هیجانی آنی تا الگوهای پایدار رابطه‌ای، رد پای ناخودآگاه بر همه‌ی این عرصه‌ها نقش بسته است. در ادامه، هر یک از وجوه این تأثیر را با تکیه بر مفاهیم روانکاوانه بررسی می‌کنیم.

 انتخاب‌های تکرارشونده

یکی از مشهودترین نشانه‌های ناخودآگاه، تکرار الگوهای رفتاری به‌ظاهر غیرمنطقی است. چه بسا فردی بارها و بارها وارد رابطه‌هایی می‌شود که سرانجامی مشابه و ناخوشایند دارند، یا همواره در موقعیت‌های کاری به شکلی یکسان درمانده می‌شود. فروید این پدیده را «اجبار به تکرار»₁₃Repetition Compulsion نامید؛ تمایل ناخودآگاه به بازآفرینی موقعیت‌های گذشته، حتی اگر دردناک باشند.

در پس این تکرارها، معمولاً تعارضی حل‌نشده از دوران کودکی یا خاطره‌ای سرکوب‌شده قرار دارد که همچنان به‌گونه‌ای ناخودآگاه بر انتخاب‌های فعلی سایه افکنده است. به‌عنوان مثال، کسی که در کودکی پیوسته احساس طردشدگی داشته، ممکن است در بزرگسالی ناخودآگاه رفتارهایی از خود نشان دهد که موجب طرد دوباره او شود؛ زیرا این الگو برای روان او «آشنا» و درنتیجه «امن» تلقی می‌شود، هرچند رنج‌آور باشد.

 واکنش‌های هیجانی

برخی واکنش‌های هیجانی، به‌ویژه آنهایی که نسبت به موقعیت نامتناسب به‌نظر می‌رسند، ریشه در ناخودآگاه دارند. مثلاً ممکن است فردی در مواجهه با یک مقام قدرتمند، بی‌آنکه دلیل روشنی داشته باشد، دچار ترسی شدید یا خشم ناگهانی شود. روانکاوی این واکنش‌ها را «انتقال» می‌نامد: یعنی فرد احساسات و نگرش‌های خود نسبت به چهره‌های مهم دوران کودکی (مانند پدر یا مادر) را به فرد دیگری در زمان حال فرافکنی می‌کند، بی‌آنکه خود از این جابه‌جایی آگاه باشد. لکان نیز بر این نکته تأکید دارد که ناخودآگاه در مواجهه با «دیگری» برانگیخته می‌شود. وقتی با کسی روبه‌رو می‌شویم که برایمان مهم یا نمادین است، لایه‌های ناخودآگاهمان به حرکت درمی‌آید و واکنش‌هایی از خود نشان می‌دهد که ریشه در تاریخچه روابط ما با «دیگری‌های» بنیادین دارد.

ترس‌ها

بسیاری از ترس‌های ما، به‌ویژه آنهایی که جنبه غیرمنطقی دارند (مانند ترس از ارتفاع، فضاهای بسته، یا برخی حیوانات)، می‌توانند ریشه در ناخودآگاه داشته باشند. فروید این ترس‌های مرضی را «فوبیا» نامید و نشان داد که آنها غالباً نتیجه جابه‌جایی اضطراب از یک موضوع واقعاً تهدیدکننده (اما سرکوب‌شده) به چیزی بی‌آزارتر و قابل‌اجتناب‌تر هستند. به‌عنوان مثال، ترس از سگ ممکن است در اصل ترس از خشم پدر باشد که به‌دلیل سرکوب، به شیء دیگری (سگ) منتقل شده است. این جابه‌جایی، به روان امکان می‌دهد که با ترسی کوچک‌تر و قابل‌کنترل‌تر روبه‌رو شود، بی‌آنکه با منبع اصلی اضطراب که بس بزرگ‌تر است مواجه گردد.

تعارض‌های درونی

تعارض‌های روانی مکرر ( مانند دودلی در انتخاب‌های مهم، یا حس گناه مبهم پس از یک موفقیت ) اغلب بازتاب کشمکش میان نیروهای ناخودآگاه و خواسته‌های خودآگاه هستند. فروید این تعارض را بین «امیال غریزی» (از نظام ناخودآگاه) و «من خودآگاه» (که تحت تأثیر هنجارهای اجتماعی و اخلاقی شکل گرفته) می‌دانست. مثلاً، ممکن است فردی ناخودآگاه آرزوی موفقیتی بزرگ داشته باشد، اما هم‌زمان از ترس اینکه موفقیت او را از جمع آشنا جدا کند یا حسادت دیگران را برانگیزد، خود را در مسیر شکست قرار دهد. چنین تعارضی، در زندگی روزمره به‌صورت تردید مداوم، به‌تعویق‌انداختن کارها، یا حتی خودتخریبی بروز می‌کند.

 رویاها

فروید رویاها را «شاهراهی به سوی شناخت ناخودآگاه» می‌دانست. رویاها، برخلاف تصور رایج که آنها را آشفته و بی‌معنا می‌داند، پیام‌های رمزگذاری‌شده‌ای از ناخودآگاه هستند. در خواب، اندیشه‌های نیمه‌هوشیار باقی‌مانده از روز (که فروید آنها را «بازمانده‌های روزانه» می‌نامد) با امیال ناخودآگاه سرکوب‌شده پیوند می‌خورند و بدین‌ترتیب، رویایی پدید می‌آید که هم از محتوای روزانه تغذیه می‌کند و هم از نیروی کهن ناخودآگاه. نکته مهم این است که محتوای آشکار رویا (آنچه به‌یاد می‌آوریم) هیچ‌گاه محتوای پنهان آن (اندیشه‌های ناخودآگاه رویا) نیست. رویا از سازوکارهایی چون «تراکم» (فشرده‌سازی چند معنا در یک تصویر) و «جابه‌جایی» (انتقال بار عاطفی از یک عنصر مهم به عنصری بی‌اهمیت‌تر) استفاده می‌کند تا محتوای سرکوب‌شده را به‌شکلی قابل‌قبول برای خودآگاه درآورد. ازاین‌رو، تعبیر رویا نیازمند رمزگشایی است؛ کاری که در اتاق تحلیل و با تداعی‌های آزاد بیمار ممکن می‌شود.

لغزش‌های زبانی و عملی

«لغزش فرویدی» شاید مشهورترین نشانه ناخودآگاه در زندگی روزمره باشد. وقتی به‌جای یک کلمه، کلمه دیگری به‌کار می‌بریم، یا نام کسی را فراموش می‌کنیم، یا کلیدها را در جای غیرمعمول می‌گذاریم، به‌ندرت این وقایع کاملاً تصادفی‌اند. فروید نشان داد که این «خطاها» غالباً نتیجه دخالت امیال یا افکار ناخودآگاهی‌اند که درست در لحظه گفتار یا عمل، خود را تحمیل می‌کنند. به‌عنوان مثال، کسی که مدام نام همکار جدیدش را فراموش می‌کند، ممکن است ناخودآگاه نسبت به او احساس رقابت یا تهدید داشته باشد. یا کسی که به‌جای «جلسه مهم»، می‌گوید «جلسه مَهم»، بی‌آنکه بداند، نارضایتی خود را نسبت به آن جلسه بروز داده است. لکان نیز بر همین نکته انگشت می‌گذارد: لغزش‌های زبانی، «سوژه ناخودآگاه» را آشکار می‌سازند؛ سوژه‌ای که در پس گفتار منظم خودآگاه، سخنی دیگر می‌گوید.

ناخودآگاه و مسئله معنا

یکی از پیچیده‌ترین پرسش‌ها در روانکاوی این است: آیا ناخودآگاه «معنا» دارد؟

از نگاه فروید، ناخودآگاه حاوی اندیشه‌ها و امیالی است که هرکدام معنایی دارند؛ هرچند این معنا پنهان است و نیاز به رمزگشایی دارد. در این نگاه، وظیفه تحلیلگر کشف معنای نهفته است؛ مثل مترجمی که زبانی رمزی را به زبانی آشکار برمی‌گرداند. اما از نگاه لکان، ناخودآگاه خودش معنا ندارد؛ معناساز است، اما بی‌آنکه خود معنایی مشخص داشته باشد. به‌بیان او، دال‌های ناخودآگاه در زنجیره‌ای نامتناهی در حرکت‌اند و معنا همواره به تعویق می‌افتد. هر تفسیری، خود دال جدیدی می‌شود که به زنجیره اضافه می‌شود و معنای نهایی را ناممکن می‌سازد. این رویکرد، روانکاوی را از «رمزگشایی» به «گفت‌وگو» تغییر می‌دهد: هدف، رسیدن به معنای نهایی نیست، بلکه ادامه زنجیره تداعی‌ها و باز کردن فضایی برای ظهور امکانات تازه است.  برای نمونه، بیماری که از فرصت‌های ازدست‌رفته عاشقانه شکایت دارد، ممکن است در اتاق تحلیل، زنجیره‌ای از دال‌ها را تولید کند: «فرصت طلایی»، «طلا»، «مدال المپیک»، «کیف پول گم‌شده». هر یک از این دال‌ها، نه معنایی نهایی دارد و نه تصادفی است؛ بلکه همگی در شبکه‌ای از معانی بالقوه به هم متصل‌اند که سرنخ‌هایی از تاریخچه ناخودآگاه بیمار ارائه می‌دهند، اما هیچ‌یک خود آن تاریخچه نیست. این نگاه، رویکردی فروتنانه‌تر به درمان ارائه می‌دهد: تحلیلگر، کسی نیست که از جایگاه دانایی مطلق، معنای پنهان را فاش کند؛ بلکه همراهی است که در فرایندی مشترک، زنجیره دال‌ها را می‌گشاید و امکان تغییر را از طریق بازآفرینی پیوسته معنا فراهم می‌آورد.

ناخوداگاه در مدل توپوگرافیک دوم

فروید (۱۹۲۳) در پاسخ به مشاهده‌اش که سیستم ناخودآگاه نه تنها شامل سائق‌هایی است که به دنبال ارضای نیازها هستند، بلکه فرایندهای دفاعی (از جمله خودِ سرکوبی) و الزامات اخلاقی (احساس گناه ناخودآگاه) را نیز در بر می‌گیرد، مدل ساختاری جدید ذهن را نه بر اساس «هشیاری»، بلکه بر اساس کارکرد تقسیم کرد. در این مدل ذهن سه نهاد است (اید، ایگو و سوپرایگو) که هر کدام دارای یک جزء ناخودآگاه هستند.
در این مدل، اید (که اکنون هم لیبیدو و هم پرخاشگری را شامل می‌شود) ویژگی‌هایی را به خود می‌گیرد که پیش‌تر به سیستم ناخودآگاه نسبت داده می‌شد؛ ایگوی ناخودآگاه عملکردهایی را بر عهده می‌گیرد که پیش‌تر به سیستم خودآگاه-نیمه‌خودآگاه نسبت داده می‌شد. با مدل ساختاری جدید، منطقی‌تر است که از کلمه ناخودآگاه به عنوان صفت استفاده شود تا به عنوان اسم (که دلالت بر یک سیستم منسجم دارد). اصطلاح «ناخودآگاه» همچنان در گفتمان روان‌کاوی استفاده می‌شود. این اصطلاح معمولاً به معنای ناخودآگاه پویا به کار می‌رود، که به محتواهای ذهنی اشاره دارد که سرکوب شده‌اند اما همچنان بر زندگی ذهنی و رفتار تأثیر می‌گذارند. وقتی به این شکل استفاده می‌شود، هر گونه دلالت بر ویژگی‌های سیستماتیک ناخودآگاه معمولاً تا حدی مبهم باقی می‌ماند.